NODBITS ATLAS
GIÁO TRÌNH BIỂU ĐỒ / BÀI 06 TRÊN 10

Đường đang tăng thật, hay chỉ lên xuống một lúc?

Tăng trưởng, mùa vụ, điểm bất thường. Đừng chỉ coi đầu với cuối.

Hai đường cùng bắt đầu 30 và kết thúc 70, nhưng một đường đi khá đều còn đường kia lao dốc rồi bật mạnh. Nếu chỉ báo cáo điểm đầu và điểm cuối, bạn sẽ bỏ lỡ gần như cả câu chuyện.

Đọc cùng mình khoảng 10 phút2 hình có bảng số3 chuyện mình cần hiểu
06.1 / KIẾN THỨC

Cùng điểm đầu và cuối mà khác nhau ra sao?

Mình để hai hình cạnh nhau cho bạn dễ đối chiếu. Cả hai đều đi từ 30 lên 70, vậy mà một đường êm, đường kia như tàu lượn. Chỉ nói “tăng 40 lượt” là đúng nhưng quá thiếu.

Khi số đơn hàng từ đầu năm đến cuối năm tăng, ta có thể nói điểm cuối lớn hơn điểm đầu. Nhưng đường ở giữa có thể tăng đều, có thể dao động mạnh, hoặc có một cú rơi. Những hình dạng ấy dẫn tới các câu hỏi khác nhau về cách vận hành.

Hãy nhìn sáu tháng số khách tới phòng đọc giả lập. Ở biểu đồ đầu, lượng khách tăng khá đều. Ở hình thứ hai, dữ liệu khác có cùng điểm đầu và cuối nhưng tháng thứ tư tụt mạnh rồi phục hồi. Chỉ báo cáo “đầu 30, cuối 70” sẽ che mất rủi ro ở giữa. [1]

06.2 / KIẾN THỨC

Thứ Bảy đông khách có phải tăng trưởng?

Giả sử quán cà phê cứ cuối tuần là đông hơn ngày thường. Nếu bạn so thứ Hai với thứ Bảy thì dễ tưởng quán tăng trưởng. Muốn biết tăng trưởng thật, mình nên so các kỳ tương đương.

Một quán cà phê có thể luôn đông cuối tuần và vắng đầu tuần. Nếu chỉ so một ngày thứ Hai với thứ Bảy, ta đang quan sát chu kỳ tuần, chưa chắc là tăng trưởng. Để tìm xu hướng dài hạn, cần đặt các kỳ cùng loại cạnh nhau, ví dụ các thứ Hai qua nhiều tuần.

Tỷ lệ tăng trưởng theo tháng cũng có thể phóng đại bởi một kỳ nền thấp bất thường. Đôi khi đọc số tuyệt đối bên cạnh tỷ lệ phần trăm sẽ sáng tỏ hơn là chỉ quan sát tốc độ thay đổi.

Trong hình biến động mạnh, tháng thứ tư tăng tới 83 nhưng tháng thứ năm lại xuống 44, cuối cùng về 70. Một báo cáo chỉ ghi “tăng từ 30 lên 70” bỏ sót cả mức đỉnh và một lần giảm sâu. Người vận hành sẽ cần một cách kiểm tra khác với người chỉ xem tổng kết cuối kỳ.

Nếu thêm đường trung bình ba kỳ, ta phải nói rõ ba kỳ nào tham gia tại mỗi mốc. Trung bình trượt giảm nhiễu nhưng cũng có thể che thời điểm xảy ra biến động; giữ lại chuỗi gốc hoặc bảng số là cách để người đọc không đánh mất thông tin. [2]

06.3 / KIẾN THỨC

Điểm bất thường có nên xóa đi không?

Có một điểm tăng vọt làm hình xấu đi. Mình có nên xóa cho đồ thị mượt hơn không? Mình không chọn cách đó. Điểm lạ có thể là lỗi, cũng có thể là một sự kiện thật đáng tìm hiểu.

Một điểm tăng vọt có thể đến từ sự kiện đặc biệt, thay đổi cách đo hoặc lỗi nhập số. Cách xử lý đúng là đánh dấu nó, kiểm tra nguồn và giải thích. Tự động loại bỏ vì nó làm đường xấu có thể khiến kết luận trở nên thiếu trung thực.

Khi dùng đường trung bình trượt để giảm nhiễu, hãy nói rõ cửa sổ tính, ví dụ ba hay bảy kỳ, và hiểu rằng đường trượt có thể phản ứng chậm hơn dữ liệu thực. [3]

MINH HỌA BẰNG DỮ LIỆU

Mình vẽ hai hình, bạn thử so coi

Đây là số liệu giả lập do Nodbits tự tạo, không phải chuyện có thật nha bạn. Mình để trục, nhãn và chú thích ngay trên hình; bên dưới còn có bảng số. Bạn thử đọc hình trước, rồi mở bảng ra coi mình hiểu có đúng không.

Tăng gần đều0255075100lượtT1T2T3T4T5T6Đỉnh: T6 · 70 lượt

← Vuốt ngang trên hình để xem đủ trục, nhãn và chú thích →

HÌNH 00 · VÍ DỤ GIẢ LẬPTăng gần đều

Mốc số, đường nối và điểm nổi bật lấy trực tiếp từ các giá trị trong bảng.

Bạn muốn dò lại số? Mở bảng nè · lượt
Tăng gần đều · bộ số liệu giả lập do Nodbits tạo
Kỳlượt
T130
T238
T346
T454
T562
T670
Cùng đầu/cuối, dao động mạnh0255075100lượtT1T2T3T4T5T6Đỉnh: T4 · 83 lượt

← Vuốt ngang trên hình để xem đủ trục, nhãn và chú thích →

HÌNH 01 · VÍ DỤ GIẢ LẬPCùng đầu/cuối, dao động mạnh

Mốc số, đường nối và điểm nổi bật lấy trực tiếp từ các giá trị trong bảng.

Bạn muốn dò lại số? Mở bảng nè · lượt
Cùng đầu/cuối, dao động mạnh · bộ số liệu giả lập do Nodbits tạo
Kỳlượt
T130
T247
T310
T483
T544
T670
TÓM TẮT BÀI 06

Mình muốn bạn nhớ ba ý này

  1. So cả đường diễn biến, đừng chỉ báo cáo điểm đầu và cuối.
  2. Phân biệt mùa vụ lặp lại với xu hướng dài hạn.
  3. Kiểm tra nguyên nhân và nguồn của điểm bất thường trước khi loại bỏ.
THỬ TỰ GIẢI THÍCH

Bạn trả lời thử trước nha

Bạn thử tự trả lời câu này trước nha: Hai chuỗi cùng bắt đầu 30 và kết thúc 70 nhưng một chuỗi có tháng giữa giảm còn 10. Có thể coi chúng biến động giống nhau không?

Để mình giải thích đáp án

Mình giải thích vậy nè: Không. Điểm đầu/cuối giống nhưng mức biến động và khả năng duy trì khác nhau rõ rệt.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Mình tham khảo những tài liệu nào?

Mình ghi từng nguồn ở đây để bạn đọc thêm nếu thích. Nodbits tự biên soạn tiếng Việt và tự dựng hình SVG cùng số liệu giả lập. Những con số này không lấy từ các tài liệu nguồn.

  1. Datawrapper · How to create a line chart

    Mình dùng nguồn này để kiểm tra: Thang tuyến tính và cách đọc thay đổi theo kỳ. Các số liệu ví dụ trên trang là do mình tự dựng.

  2. EU Data Visualisation Guide · Axes, grids and legends

    Mình dùng nguồn này để kiểm tra: Trục, lưới và cách giải mã số liệu. Các số liệu ví dụ trên trang là do mình tự dựng.

  3. W3C WAI · Complex Images

    Mình dùng nguồn này để kiểm tra: Mô tả hình phức tạp và cung cấp bảng số liệu thay thế. Các số liệu ví dụ trên trang là do mình tự dựng.