Đừng nhìn đường vội, đọc bối cảnh trước
Mình có một thói quen muốn chia cho bạn. Vừa mở biểu đồ, mình chưa cần phán tăng trưởng hay suy thoái. Mình đọc tiêu đề, đối tượng, thời gian và đơn vị trước. Nhiều lỗi bắt đầu từ việc bỏ qua bốn thứ này.
Bước 1: xem tiêu đề thực sự nói gì. Bước 2: tìm đối tượng và khoảng thời gian. Bước 3: đọc đơn vị trên trục hoặc nhãn. Ba bước đầu chỉ mất vài giây nhưng giúp tránh việc nghĩ “doanh thu tăng” khi dữ liệu thực chất là số lượt truy cập hay phần trăm.
Bước 4: xác định điều nổi bật nhất, ví dụ một đỉnh, một nhóm cao nhất hay một khoảng trống. Bước 5: nhìn thang đo và chú thích. Bước 6: kiểm tra nguồn và xem kết luận có vượt quá những gì dữ liệu cho phép hay không. [1]
Nói đúng điều mình nhìn thấy đã
Nhìn đường đăng ký đi lên, bạn có thể nói số đăng ký tăng trong bộ dữ liệu đang xem. Nhưng câu “chiến dịch quảng cáo thành công” là bước nhảy rất xa. Đâu phải cứ hai chuyện xảy ra gần nhau là một chuyện gây ra chuyện kia.
Dữ liệu minh họa số lượng đăng ký sáu tháng: 32, 40, 47, 46, 71, 78. Một câu mô tả cẩn thận là “số đăng ký trong dữ liệu giả lập tăng từ 32 lên 78, có giảm nhẹ vào tháng thứ tư”. Câu “chiến dịch thành công chắc chắn” thì không thể rút ra chỉ từ một đường này.
Để đánh giá hiệu quả chiến dịch cần biết chi phí, mục tiêu, sự thay đổi quy trình và có thể cả nhóm đối chứng. Biểu đồ giúp nêu câu hỏi mới, không thay thế được câu trả lời có căn cứ.
Bạn có thể thực hành bằng cách đọc nhãn, trục và nguồn trước khi mô tả đường. Câu đầu chỉ nên là điều hình cho thấy: “giá trị tại T6 cao hơn T1”. Câu tiếp theo mới đặt câu hỏi: “điều gì có thể giải thích sự thay đổi?”. Trật tự này giúp tránh lẫn mô tả với suy diễn.
Một nhà báo, người làm báo cáo hay độc giả phổ thông đều dùng được thói quen ấy. Điều cốt lõi không phải bấm giờ đúng 30 giây, mà là có một đường kiểm tra ngắn đủ tốt trước khi chia sẻ lại biểu đồ cho người khác. [2]
Thiếu đơn vị thì chuyện gì xảy ra?
Mình cố tình cho bạn một hình thiếu nhãn đơn vị bên dưới. Đường vẫn đi lên nhìn rất có vẻ thuyết phục. Nhưng tăng lượt đăng ký, tăng lượt hủy, hay tăng phút chờ là ba câu chuyện khác nhau.
Hình thứ hai thể hiện cùng dữ liệu nhưng người đọc chỉ nhìn thấy xu hướng mà không biết đây là lượt đăng ký. Cảm giác đi lên vẫn giống nhau, trong khi ý nghĩa thay đổi hoàn toàn nếu đơn vị thực sự là lượt hủy hoặc phút chờ.
Trong wiki, mỗi hình đều có bảng dữ liệu và thông tin nguồn đi cùng để tự kiểm tra. Khi gặp infographic được chia sẻ trên mạng chỉ có hình cắt rời khỏi nguồn, bạn nên xem đó là một lời gợi ý cần xác minh chứ chưa phải chứng cứ đầy đủ. [3]
Mình vẽ hai hình, bạn thử so coi
Đây là số liệu giả lập do Nodbits tự tạo, không phải chuyện có thật nha bạn. Mình để trục, nhãn và chú thích ngay trên hình; bên dưới còn có bảng số. Bạn thử đọc hình trước, rồi mở bảng ra coi mình hiểu có đúng không.
← Vuốt ngang trên hình để xem đủ trục, nhãn và chú thích →
Mốc số, đường nối và điểm nổi bật lấy trực tiếp từ các giá trị trong bảng.
Bạn muốn dò lại số? Mở bảng nè · lượt đăng ký
| Kỳ | lượt đăng ký |
|---|---|
| T1 | 32 |
| T2 | 40 |
| T3 | 47 |
| T4 | 46 |
| T5 | 71 |
| T6 | 78 |
← Vuốt ngang trên hình để xem đủ trục, nhãn và chú thích →
Hình có xu hướng nhưng thiếu định nghĩa đơn vị; chưa thể suy kết luận về hiệu quả.
Bạn muốn dò lại số? Mở bảng nè · chưa nêu
| Kỳ | Giá trị (thiếu đơn vị) |
|---|---|
| T1 | 32 |
| T2 | 40 |
| T3 | 47 |
| T4 | 46 |
| T5 | 71 |
| T6 | 78 |
Mình muốn bạn nhớ ba ý này
- Đọc đủ đối tượng, thời gian, đơn vị, thang, điểm nổi bật và nguồn.
- Mô tả dữ liệu là một việc; giải thích nguyên nhân là việc khác.
- Khi thiếu ngữ cảnh, nên nêu giới hạn thay vì kết luận mạnh.
Bạn trả lời thử trước nha
Bạn thử tự trả lời câu này trước nha: Một đường lượt đăng ký tăng có đủ để kết luận việc tăng quảng cáo là nguyên nhân không?
Để mình giải thích đáp án
Mình giải thích vậy nè: Chưa đủ. Cần dữ liệu về quảng cáo, các yếu tố thay đổi đồng thời và thiết kế so sánh phù hợp.
Mình tham khảo những tài liệu nào?
Mình ghi từng nguồn ở đây để bạn đọc thêm nếu thích. Nodbits tự biên soạn tiếng Việt và tự dựng hình SVG cùng số liệu giả lập. Những con số này không lấy từ các tài liệu nguồn.
- EU Data Visualisation Guide · Understandable chart titles
Mình dùng nguồn này để kiểm tra: Tiêu đề, nhãn và ngữ cảnh giúp hiểu biểu đồ. Các số liệu ví dụ trên trang là do mình tự dựng.
- EU Data Visualisation Guide · Chart Anatomy
Mình dùng nguồn này để kiểm tra: Thành phần cấu tạo một biểu đồ. Các số liệu ví dụ trên trang là do mình tự dựng.
- W3C WAI · Complex Images
Mình dùng nguồn này để kiểm tra: Mô tả hình phức tạp và cung cấp bảng số liệu thay thế. Các số liệu ví dụ trên trang là do mình tự dựng.