Vì sao chiều dài dễ so hơn diện tích?
Mình lấy ba nhóm có giá trị 10, 20 và 40. Vẽ thành cột, bạn dóng mắt một cái là thấy thứ tự. Đổi thành bong bóng, mình lại phải đoán diện tích, mà mắt người đâu giỏi chuyện đó bằng so chiều dài.
Khi so hai nhóm trên cùng trục, hai cột có thể được dóng chính xác bằng mắt. Với hình tròn, nhiệm vụ khó hơn: phải đánh giá diện tích. Nếu một nhóm có giá trị gấp bốn, diện tích bong bóng nên gấp bốn, không phải bán kính gấp bốn.
Bộ dữ liệu minh họa gồm các nhóm 10, 20 và 40. Một hình dùng cột; hình còn lại dùng các vòng tròn có diện tích tỷ lệ giá trị. Hãy thử quan sát xem cách nào giúp bạn đọc được thứ tự và độ chênh nhanh hơn. [1]
Màu sắc đang phân nhóm hay đang báo mức độ?
Bạn có thể dùng ba màu để phân biệt ba câu lạc bộ, hoặc dùng một dải màu từ nhạt tới đậm để nói về số lượng. Hai cách dùng màu khác nhau hoàn toàn, và nhầm chúng là nhầm luôn ý nghĩa.
Màu khác nhau có thể được dùng để phân loại danh mục, còn độ nhạt đến đậm có thể biểu diễn thứ tự số trên một thang. Hai mục tiêu đó không giống nhau. Nếu thay nhóm A màu xanh, nhóm B màu cam thì màu là nhãn; nếu mọi ô từ trắng đến xanh đậm thì màu có thể biểu diễn độ lớn.
Tránh sử dụng chỉ một tín hiệu màu khi muốn người đọc xác định kết quả. Gắn thêm số, nhãn, mẫu hoặc cấu trúc để người bị mù màu hay xem ở màn hình đen trắng vẫn hiểu.
Trong hình bong bóng, ba vòng tròn có giá trị 10, 20, 40. Vòng 40 có bán kính gấp đôi vòng 10, nhưng diện tích gấp bốn. Nếu nhầm bán kính phải gấp bốn, diện tích sẽ gấp mười sáu lần: cảm giác chênh lệch bị thổi phồng mà người xem khó nhận ra bằng mắt.
Đây là lý do những biểu đồ dùng kích thước hoặc màu sắc nên luôn đi kèm con số hoặc chú giải. Khi dữ liệu cần đối chiếu chính xác, hãy ưu tiên thang vị trí hoặc chiều dài chung, sau đó dùng màu chỉ để dẫn mắt tới chỗ cần đọc. [2]
Có những vị trí chỉ để sắp hình thôi
Một chấm trên Scatter Plot nằm đúng vị trí hai số đo. Nhưng ô trên Treemap nằm cạnh ô khác chưa chắc có nghĩa hai nhóm liên quan nhau. Mình phải biết vị trí trong hình đang nói chuyện gì.
Trên Scatter Plot, hai trục biểu diễn hai đại lượng số nên vị trí có thể dùng để ước lượng khoảng cách. Trên bản đồ cây Treemap, vị trí một ô thường là kết quả thuật toán bố cục, không nói rằng nhóm này ở gần nhóm kia trong thế giới thật.
Cùng một bộ số liệu sẽ cho cảm nhận khác khi đổi kênh mã hóa. Người làm biểu đồ cần giải thích rõ: cái gì là dữ liệu, cái gì chỉ là bố cục để giúp mắt nhìn? [3]
Mình vẽ hai hình, bạn thử so coi
Đây là số liệu giả lập do Nodbits tự tạo, không phải chuyện có thật nha bạn. Mình để trục, nhãn và chú thích ngay trên hình; bên dưới còn có bảng số. Bạn thử đọc hình trước, rồi mở bảng ra coi mình hiểu có đúng không.
← Vuốt ngang trên hình để xem đủ trục, nhãn và chú thích →
Tất cả cột dùng chung gốc và thang; độ dài tương ứng độ lớn.
Bạn muốn dò lại số? Mở bảng nè · điểm
| Nhóm / kỳ | điểm |
|---|---|
| A | 10 |
| B | 20 |
| C | 40 |
← Vuốt ngang trên hình để xem đủ trục, nhãn và chú thích →
Bán kính được chọn tỷ lệ với căn bậc hai của giá trị; diện tích hình tròn mới tỷ lệ giá trị.
Bạn muốn dò lại số? Mở bảng nè · điểm
| Nhóm | Điểm |
|---|---|
| A | 10 |
| B | 20 |
| C | 40 |
Mình muốn bạn nhớ ba ý này
- Vị trí và độ dài trên thang chung thường giúp so giá trị tốt.
- Kích thước vòng tròn cần tỷ lệ theo diện tích, không theo bán kính.
- Màu không nên là con đường duy nhất dẫn tới thông tin.
Bạn trả lời thử trước nha
Bạn thử tự trả lời câu này trước nha: Nếu nhóm B gấp bốn lần nhóm A, diện tích bong bóng B nên gấp bao nhiêu?
Để mình giải thích đáp án
Mình giải thích vậy nè: Gấp bốn lần diện tích A. Khi đó bán kính chỉ gấp hai lần, bởi diện tích tỷ lệ với bình phương bán kính.
Mình tham khảo những tài liệu nào?
Mình ghi từng nguồn ở đây để bạn đọc thêm nếu thích. Nodbits tự biên soạn tiếng Việt và tự dựng hình SVG cùng số liệu giả lập. Những con số này không lấy từ các tài liệu nguồn.
- EU Data Visualisation Guide · Introduction to tidy data
Mình dùng nguồn này để kiểm tra: Gắn thuộc tính dữ liệu vào các đặc tính thị giác. Các số liệu ví dụ trên trang là do mình tự dựng.
- EU Data Visualisation Guide · Colour guidelines
Mình dùng nguồn này để kiểm tra: Mã hóa lượng bằng màu và độ đậm. Các số liệu ví dụ trên trang là do mình tự dựng.
- W3C WAI · Complex Images
Mình dùng nguồn này để kiểm tra: Mô tả hình phức tạp và cung cấp bảng số liệu thay thế. Các số liệu ví dụ trên trang là do mình tự dựng.