Sao biểu đồ cột thường phải bắt đầu từ 0?
Giả sử tháng trước có 80 đơn, tháng này có 88 đơn. Tăng tám đơn, tức 10%. Nhưng nếu mình bỏ bớt phần trục từ 0 tới 75, hai cột sẽ trông lệch nhau ghê lắm. Bạn thấy vấn đề nằm ở đâu rồi đó.
Chiều dài của một cột mã hóa độ lớn. Nếu hai cột lần lượt là 80 và 88, vẽ trên trục bắt đầu từ 0 cho thấy mức sau hơn trước 10%. Nhưng nếu trục bắt đầu từ 75, cột 88 có thể trông dài gấp nhiều lần cột 80. Tỷ lệ hình lúc ấy không còn phản ánh tỷ lệ giá trị.
Với biểu đồ cột, điểm gốc 0 thường là yêu cầu quan trọng vì người xem so chiều dài. Với biểu đồ đường, mục tiêu có thể là đọc dao động nhỏ và trục không nhất thiết phải bắt đầu ở 0, miễn việc chọn khoảng trục được nói rõ. [1]
Thang tuyến tính và logarit có giống nhau không?
Bạn thử hình dung đi từ 10 lên 20 rồi từ 20 lên 30. Trên thang tuyến tính, hai quãng này dài bằng nhau. Nhưng trên thang logarit, điều mình so là tỷ lệ nhân. Cùng tên là trục số, cách đọc không giống nhau.
Trên thang tuyến tính, mỗi đoạn dài bằng nhau đại diện cho cùng một chênh lệch số. Trên thang logarit, các khoảng bằng nhau biểu diễn cùng một tỷ số nhân. Ví dụ trục log có các mốc 1, 10, 100, 1.000 sẽ không thể đọc như trục 0, 10, 20, 30.
Không phải cứ dùng thang log là sai. Nó hữu ích khi số liệu trải qua nhiều bậc độ lớn. Vấn đề là phải ghi rõ, chọn đúng câu hỏi và không để độc giả vô tình so chênh lệch tuyệt đối như trên trục tuyến tính.
Một cách tự kiểm tra là tính trực tiếp: 88 chia cho 80 bằng 1,1. Trên hình cột có gốc 0, tỷ lệ chiều cao xấp xỉ đúng 1,1; hình cắt trục từ 75 biến hai phần nhìn thấy thành 5 và 13, tức chênh lệch thị giác đã bị khuếch đại. Điều này không làm hai số 80 và 88 sai, nhưng làm cách nhìn trở nên sai lệch.
Nếu bài viết muốn giải thích khác biệt 8 đơn vị, hãy nói “tăng 8 đơn” hoặc “tăng 10%”. Người đọc nên có cả số tuyệt đối và tỷ lệ, bởi tỷ lệ tăng rất lớn có thể đến từ nền nhỏ, còn tăng một lượng lớn chưa chắc đã là tỷ lệ lớn. [2]
Mình đặt hai hình cạnh nhau thử nha
Mình dựng sẵn hai hình bên dưới bằng cùng hai giá trị. Bạn cứ nhìn trục bên trái trước, rồi mới ngắm chiều cao cột. Bài học nằm ở cách mắt mình bị thang đo dẫn dắt.
Hai biểu đồ minh họa 80 và 88 ở dưới sử dụng chính một bảng dữ liệu giả lập. Hình đầu dùng gốc 0, hình thứ hai cắt trục từ 75. Hình thứ hai được ghi rõ là ví dụ cần thận trọng, không phải khuyến nghị vẽ cột theo cách đó.
Câu hỏi người đọc cần trả lời không phải “hình nào đẹp hơn” mà là “tỷ lệ độ dài có còn trung thực với tỷ lệ giá trị không?”. Nếu cần nhấn chênh lệch nhỏ, thay vì cố cắt trục cột, có thể trình bày con số, dùng biểu đồ chấm hoặc một đồ thị đường thích hợp. [3]
Mình vẽ hai hình, bạn thử so coi
Đây là số liệu giả lập do Nodbits tự tạo, không phải chuyện có thật nha bạn. Mình để trục, nhãn và chú thích ngay trên hình; bên dưới còn có bảng số. Bạn thử đọc hình trước, rồi mở bảng ra coi mình hiểu có đúng không.
← Vuốt ngang trên hình để xem đủ trục, nhãn và chú thích →
Tất cả cột dùng chung gốc và thang; độ dài tương ứng độ lớn.
Bạn muốn dò lại số? Mở bảng nè · đơn
| Nhóm / kỳ | đơn |
|---|---|
| Trước | 80 |
| Sau | 88 |
← Vuốt ngang trên hình để xem đủ trục, nhãn và chú thích →
Cùng dữ liệu nhưng thang bị cắt. Cột chỉ biểu diễn phần phía trên 75, không phản ánh tỷ lệ chiều dài tuyệt đối.
Bạn muốn dò lại số? Mở bảng nè · đơn
| Nhóm / kỳ | đơn |
|---|---|
| Trước | 80 |
| Sau | 88 |
Mình muốn bạn nhớ ba ý này
- Với độ dài cột, trục 0 thường cần thiết để tỷ lệ thị giác không sai.
- Đường và chấm có thể dùng khoảng trục hẹp hơn nếu thang được ghi rõ.
- Phân biệt thang tuyến tính và logarit trước khi so khoảng cách.
Bạn trả lời thử trước nha
Bạn thử tự trả lời câu này trước nha: Hai cột có giá trị 80 và 88. Cột thứ hai có gấp đôi giá trị thứ nhất không?
Để mình giải thích đáp án
Mình giải thích vậy nè: Không. 88 chỉ cao hơn 80 là 8 đơn vị, tương đương 10%. Nếu hình khiến ta thấy gần gấp đôi, phải kiểm tra đường gốc trục.
Mình tham khảo những tài liệu nào?
Mình ghi từng nguồn ở đây để bạn đọc thêm nếu thích. Nodbits tự biên soạn tiếng Việt và tự dựng hình SVG cùng số liệu giả lập. Những con số này không lấy từ các tài liệu nguồn.
- From Data to Viz · To cut or not to cut the Y axis
Mình dùng nguồn này để kiểm tra: Những đánh đổi khi đặt điểm bắt đầu trục số. Các số liệu ví dụ trên trang là do mình tự dựng.
- EU Data Visualisation Guide · Axes, grids and legends
Mình dùng nguồn này để kiểm tra: Trục, lưới và cách giải mã số liệu. Các số liệu ví dụ trên trang là do mình tự dựng.
- Datawrapper · How to create a line chart
Mình dùng nguồn này để kiểm tra: Thang tuyến tính và cách đọc thay đổi theo kỳ. Các số liệu ví dụ trên trang là do mình tự dựng.