Trước hết, coi tiêu đề và đơn vị
Bạn mở một chart lên, thấy tên bài ngay phía trên. Tên ấy nên giúp mình biết đang quan sát cái gì, chứ không chỉ ghi chung chung là “Kết quả khảo sát”. Mình sẽ bắt đầu từ chỗ dễ bỏ qua nhất này.
Một tiêu đề như “Kết quả khảo sát” gần như không cung cấp thông tin. “Tỷ lệ hài lòng của nhóm khách hàng tăng trong ba quý đầu năm” cho người đọc một hướng quan sát, nhưng vẫn phải được hình và số liệu hỗ trợ. Tiêu đề không được thay cho bằng chứng.
Đọc xong tiêu đề, tìm tiếp khoảng thời gian, đối tượng và đơn vị. Chữ “80” trên trục có thể là lượt mượn, triệu đồng hay phần trăm. Cùng số 80 nhưng không thể đặt cạnh nhau nếu đơn vị và mẫu khác nhau. [1]
Đọc trục và mốc số sao cho khỏi nhầm?
Bạn hình dung trục số giống một cây thước. Điểm dữ liệu nằm đâu thì mình dóng tới mốc ở đó. Nếu cây thước thiếu số hoặc đơn vị, đoán chiều cao cột cũng chưa đủ để hiểu.
Trục X thường chứa kỳ đo hoặc danh mục. Trục Y thường chứa giá trị định lượng, nhưng với thanh ngang thì chiều dài được đọc trên trục X. Tick là những mốc chia trục, còn đường lưới giúp mắt dóng từ cột hoặc điểm tới con số.
Ví dụ ở hình dưới đặt bốn quý trên trục ngang, số đơn trên trục dọc và đánh dấu một điểm cao nhất. Nhãn trên hình phải dẫn vào một giá trị có thật trong bảng. Nếu chú thích ghi “đỉnh 90” nhưng hình vẽ dừng ở 75, người xem có quyền nghi ngờ toàn bộ bài.
Thử che nhãn “đơn” trên trục Y của hình bốn quý. Các cột vẫn cao như cũ nhưng không còn biết đó là đơn đặt hàng, học sinh hay kg rác. Tiếp tục che mốc 0: bây giờ ngay cả cách so tỷ lệ chiều cao cũng không chắc chắn. Nhìn hình không đủ, người đọc cần bộ phận giải mã.
Đối với biểu đồ phức tạp, phần mô tả bằng lời và bảng số liệu không phải một phiên bản phụ. Chúng là con đường để người không nhìn rõ hình hoặc dùng trình đọc màn hình vẫn tiếp cận được ý nghĩa của dữ liệu. [2]
Chú giải và chú thích giúp mình chỗ nào?
Có lúc mình chỉ cần đánh dấu một điểm cao nhất là bạn biết nên nhìn đâu. Nhưng khi hình có hai đường màu khác nhau, bạn phải biết mỗi màu là ai. Không có chú giải thì nhìn đẹp mấy cũng chịu.
Legend giải mã màu hoặc kiểu nét khi hình có nhiều chuỗi. Annotation là câu chữ chỉ trực tiếp một điểm đáng chú ý. Nguồn cho biết số liệu đến từ đâu, khi nào và có những bước xử lý nào. Những thành phần này chỉ nên xuất hiện khi chúng thực sự giúp người đọc.
Biểu đồ một chuỗi đã gắn nhãn trực tiếp thường không cần thêm legend. Ngược lại, nếu hai nhóm cùng dùng một màu, không có nhãn, thì một người không nhìn được màu sắc sẽ không phân biệt được chúng. Đây là lý do bảng dữ liệu đi kèm rất hữu ích. [3]
Mình vẽ hai hình, bạn thử so coi
Đây là số liệu giả lập do Nodbits tự tạo, không phải chuyện có thật nha bạn. Mình để trục, nhãn và chú thích ngay trên hình; bên dưới còn có bảng số. Bạn thử đọc hình trước, rồi mở bảng ra coi mình hiểu có đúng không.
← Vuốt ngang trên hình để xem đủ trục, nhãn và chú thích →
Tất cả cột dùng chung gốc và thang; độ dài tương ứng độ lớn.
Bạn muốn dò lại số? Mở bảng nè · đơn
| Nhóm / kỳ | đơn |
|---|---|
| Q1 | 44 |
| Q2 | 60 |
| Q3 | 74 |
| Q4 | 90 |
← Vuốt ngang trên hình để xem đủ trục, nhãn và chú thích →
Mốc số, đường nối và điểm nổi bật lấy trực tiếp từ các giá trị trong bảng.
Bạn muốn dò lại số? Mở bảng nè · đơn
| Kỳ | đơn |
|---|---|
| T1 | 20 |
| T2 | 33 |
| T3 | 31 |
| T4 | 48 |
| T5 | 57 |
| T6 | 75 |
Mình muốn bạn nhớ ba ý này
- Đọc tiêu đề, đơn vị, kỳ đo và nguồn trước khi nhìn đường đi lên hay xuống.
- Tick và nhãn phải tương ứng chính xác với vị trí dữ liệu.
- Legend chỉ giúp khi cần phân biệt những mã hóa mà nhãn trực tiếp không đủ.
Bạn trả lời thử trước nha
Bạn thử tự trả lời câu này trước nha: Nếu hai đường dùng hai màu nhưng không có legend hoặc nhãn, người đọc đang thiếu thông tin gì?
Để mình giải thích đáp án
Mình giải thích vậy nè: Thiếu cách liên hệ màu hoặc kiểu nét với đối tượng tương ứng, nên không thể biết mỗi đường đại diện cho chuỗi nào.
Mình tham khảo những tài liệu nào?
Mình ghi từng nguồn ở đây để bạn đọc thêm nếu thích. Nodbits tự biên soạn tiếng Việt và tự dựng hình SVG cùng số liệu giả lập. Những con số này không lấy từ các tài liệu nguồn.
- EU Data Visualisation Guide · Chart Anatomy
Mình dùng nguồn này để kiểm tra: Thành phần cấu tạo một biểu đồ. Các số liệu ví dụ trên trang là do mình tự dựng.
- EU Data Visualisation Guide · Axes, grids and legends
Mình dùng nguồn này để kiểm tra: Trục, lưới và cách giải mã số liệu. Các số liệu ví dụ trên trang là do mình tự dựng.
- W3C WAI · Complex Images
Mình dùng nguồn này để kiểm tra: Mô tả hình phức tạp và cung cấp bảng số liệu thay thế. Các số liệu ví dụ trên trang là do mình tự dựng.