Đọc sáu con số, bạn thấy được gì?
Mình lấy chuyện thư viện cho gần gũi nha. Tưởng tượng mỗi tháng người ta ghi số lượt mượn sách vào một cuốn sổ. Bạn đọc được từng số, nhưng muốn nhìn cả nửa năm lên xuống ra sao thì hơi cực.
Hãy tưởng tượng một thư viện ghi số lượt mượn sách trong sáu tháng: 35, 41, 48, 46, 68, 75. Từng con số đều dễ hiểu. Nhưng đọc bảng, ta phải giữ nhiều giá trị trong trí nhớ mới nhận ra tháng cuối có bước tăng mạnh. Một đường nối các mốc theo thời gian biến việc so sánh thành một hành động quan sát.
Biểu đồ không làm bộ số liệu thay đổi. Nó chọn một vài thuộc tính để đặt lên không gian: vị trí, độ dài, màu, diện tích hoặc đường nối. Mỗi lựa chọn làm nổi bật một câu hỏi khác nhau. Vì vậy trước khi vẽ cần hỏi: mình muốn người xem nhận ra điều gì? [1]
Cùng dữ liệu mà hỏi hai câu khác nhau
Giờ mình đổi câu hỏi một chút. Nếu bạn cần đúng con số tháng tư, mở bảng là nhanh nhất. Còn nếu muốn biết khi nào lượt mượn bật tăng, mình sẽ nối các điểm lại để bạn thấy ngay.
Ở ví dụ đầu, bảng và đường biểu diễn cùng sáu tháng. Bảng tiện tra chính xác tháng T4 là 46 lượt; hình đường tiện thấy nhịp biến động, từ tăng đều đến giảm nhẹ rồi bật lên. Không nên xem hai hình thức là đối thủ: bảng cho giá trị, biểu đồ cho hình dạng, và một bài giải thích tốt dùng được cả hai.
Nếu bài toán đổi thành “thể loại nào được mượn nhiều nhất?”, đường theo tháng chưa chắc hợp. Ta sẽ chọn thanh theo thể loại, vì vị trí xếp hạng không có sự tiếp nối như trục thời gian.
Một thử nghiệm hữu ích: đưa cho hai người cùng sáu con số. Người thứ nhất tìm “tháng nào lớn nhất”, người thứ hai tìm “tháng nào đảo chiều”. Bảng dễ trả lời câu đầu, hình nối theo tháng thường giúp trả lời câu sau nhanh hơn. Cùng dữ liệu nhưng thao tác nhận thức khác nhau.
Nếu một hình không giúp câu hỏi rõ hơn bảng, đừng vẽ chỉ để lấp chỗ trống. Sự giản dị của một bảng được định dạng tốt đôi khi chính là lựa chọn trực quan hóa phù hợp nhất. [2]
Hình đẹp chưa chắc đã đáng tin
Đừng vội tin một đường đang đi lên, bạn ha. Mình phải biết đường đó đo cái gì, đo trong bao lâu và số liệu đến từ đâu thì mới nói được chuyện lớn hơn.
Hình không đủ để trở thành kiến thức. Một biểu đồ đáng tin phải có tên, đơn vị, nguồn, khoảng thời gian và số liệu hoặc diễn giải thay thế đủ để kiểm tra. Một đường đi lên có thể báo hiệu tiến bộ, cũng có thể phản ánh cách thay đổi thang đo hoặc chọn lọc giai đoạn.
Trong giáo trình này mọi con số ví dụ đều là dữ liệu giả lập do Nodbits tạo, không phải quan sát ngoài đời. Chúng ta dùng hình để học quy tắc đọc, chứ không dùng chúng làm kết luận về một tổ chức hay thị trường cụ thể. [3]
Mình vẽ hai hình, bạn thử so coi
Đây là số liệu giả lập do Nodbits tự tạo, không phải chuyện có thật nha bạn. Mình để trục, nhãn và chú thích ngay trên hình; bên dưới còn có bảng số. Bạn thử đọc hình trước, rồi mở bảng ra coi mình hiểu có đúng không.
← Vuốt ngang trên hình để xem đủ trục, nhãn và chú thích →
Mốc số, đường nối và điểm nổi bật lấy trực tiếp từ các giá trị trong bảng.
Bạn muốn dò lại số? Mở bảng nè · lượt
| Kỳ | lượt |
|---|---|
| T1 | 35 |
| T2 | 41 |
| T3 | 48 |
| T4 | 46 |
| T5 | 68 |
| T6 | 75 |
← Vuốt ngang trên hình để xem đủ trục, nhãn và chú thích →
Tất cả cột dùng chung gốc và thang; độ dài tương ứng độ lớn.
Bạn muốn dò lại số? Mở bảng nè · lượt
| Nhóm / kỳ | lượt |
|---|---|
| Văn | 40 |
| Khoa học | 66 |
| Lịch sử | 51 |
| Thiếu nhi | 73 |
Mình muốn bạn nhớ ba ý này
- Bảng phù hợp khi cần tra một giá trị chính xác; biểu đồ giúp thấy xu hướng và so sánh.
- Chọn hình theo câu hỏi, không chọn vì nó trông hiện đại.
- Hình và bảng nên sử dụng cùng một bộ dữ liệu và ghi rõ nguồn.
Bạn trả lời thử trước nha
Bạn thử tự trả lời câu này trước nha: Một câu hỏi là “thể loại sách nào phổ biến nhất?”. Bạn nên ưu tiên biểu đồ theo thời gian hay thanh theo thể loại?
Để mình giải thích đáp án
Mình giải thích vậy nè: Thanh theo thể loại, vì các tên thể loại là nhóm độc lập và ta cần so sánh độ lớn, không mô tả dòng thời gian.
Mình tham khảo những tài liệu nào?
Mình ghi từng nguồn ở đây để bạn đọc thêm nếu thích. Nodbits tự biên soạn tiếng Việt và tự dựng hình SVG cùng số liệu giả lập. Những con số này không lấy từ các tài liệu nguồn.
- EU Data Visualisation Guide · Chart Anatomy
Mình dùng nguồn này để kiểm tra: Thành phần cấu tạo một biểu đồ. Các số liệu ví dụ trên trang là do mình tự dựng.
- Datawrapper · A friendly guide to choosing a chart type
Mình dùng nguồn này để kiểm tra: Chọn dạng biểu đồ theo mục đích người đọc. Các số liệu ví dụ trên trang là do mình tự dựng.
- W3C WAI · Complex Images
Mình dùng nguồn này để kiểm tra: Mô tả hình phức tạp và cung cấp bảng số liệu thay thế. Các số liệu ví dụ trên trang là do mình tự dựng.