NODBITS ATLAS
GIÁO TRÌNH BIỂU ĐỒ / BÀI 10 TRÊN 10

Có khi số đúng mà biểu đồ vẫn đánh lừa mắt mình

Cắt trục, chọn khoảng thời gian, hai thang Y. Những mẹo cần nhận ra.

Bạn đã thấy hai cột 80 và 88. Vậy sao có hình làm chúng trông gần như ngang nhau, có hình lại như chênh gấp mấy lần? Mình muốn bạn biết tự phát hiện những trò rất dễ gây hiểu nhầm này.

Đọc cùng mình khoảng 12 phút2 hình có bảng số3 chuyện mình cần hiểu
10.1 / KIẾN THỨC

Cắt trục một chút, hình khác liền

Mình lấy hai số 80 và 88, hoàn toàn không sửa một đơn vị nào. Chỉ cần đổi mốc bắt đầu trục cột từ 0 thành 75, hình đã tạo cảm giác chênh lệch rất lớn. Đây là lúc mắt mình bị cách vẽ dẫn đi.

Một bản tin cho hai cột 80 và 88. Nếu cột bắt đầu từ 75, phần nhìn thấy của cột 88 cao hơn cột 80 rất nhiều. Phần dữ liệu 0–75 biến mất nhưng mắt vẫn thấy hai khối như đang so độ lớn tuyệt đối. Đây là ví dụ “đúng số, dễ sai cảm nhận”.

Đọc xong tiêu đề, hãy kiểm tra điểm đầu trục trước khi kết luận một nhóm “vượt xa” nhóm kia. Có thể dùng số trực tiếp để nói mức chênh 8 đơn vị và 10%, rõ hơn việc làm cột trông khổng lồ. [1]

10.2 / KIẾN THỨC

Hai trục Y có thể khiến đường trông giống nhau

Bây giờ giả sử bạn thấy hai đường màu đỏ và xanh chạy gần như song song. Đừng vội nghĩ chúng liên quan nhau. Nếu mỗi đường dùng một trục Y riêng với tỷ lệ riêng, phần giống nhau có thể do cách người vẽ chọn thang.

Đặt lượng khách theo người ở trục trái và doanh thu theo triệu đồng ở trục phải. Khi mỗi trục có thang tùy chỉnh, người vẽ có thể làm hai đường gần như trùng nhau, dù ý nghĩa và độ biến động rất khác. Một phần của nhận thức tương quan lúc đó đến từ cách căn thang, không đến từ dữ liệu.

Hai trục không phải bị cấm hoàn toàn; những công cụ hiện đại vẫn hỗ trợ chúng khi có hướng dẫn đầy đủ. Nhưng người đọc phải được biết hai thang nào đang dùng, đơn vị gì và có thể so bằng cách khác rõ hơn hay không.

Một mẹo kiểm tra nhanh: tìm con số nhỏ nhất được vẽ và con số tại gốc trục. Với bộ 80 và 88, phần nhìn thấy trên trục từ 75 là 5 và 13. Tỷ lệ “độ dài cột còn nhìn thấy” là 13/5 = 2,6, khác hẳn tỷ lệ thật 88/80 = 1,1.

Không nên giải quyết mọi vấn đề bằng quy tắc máy móc “trục nào cũng phải từ 0”. Biểu đồ đường có thể hợp lý khi phóng vùng dao động nhỏ; điều cần giữ là sự rõ ràng về thang đo và không khiến người xem nhầm cách mã hóa với một tỷ lệ không có thật. [2]

10.3 / KIẾN THỨC

Chọn thời gian có thể đổi cả câu chuyện

Một dữ liệu tăng 20% trong hai tuần có nghe hấp dẫn không bạn? Có. Nhưng hai tuần ấy nằm ở đâu trong cả năm? Chọn đoạn thời gian khác có thể làm kết luận đổi rất nhiều.

Cùng một đường dữ liệu, cắt đoạn đầu hoặc chỉ lấy giai đoạn nổi bật có thể khiến câu chuyện đổi hẳn. Một chỉ số tăng 20% trong hai tuần chưa đủ để mô tả xu hướng cả năm.

Tỷ lệ phần trăm cũng có thể đánh lừa nếu mẫu số rất nhỏ. Tăng từ 1 lên 2 là 100%, nhưng chỉ thêm một đơn vị. Một biểu đồ đáng tin luôn cho người xem đủ thời gian, mẫu số và số tuyệt đối để đặt phần trăm vào đúng bối cảnh. [3]

MINH HỌA BẰNG DỮ LIỆU

Mình vẽ hai hình, bạn thử so coi

Đây là số liệu giả lập do Nodbits tự tạo, không phải chuyện có thật nha bạn. Mình để trục, nhãn và chú thích ngay trên hình; bên dưới còn có bảng số. Bạn thử đọc hình trước, rồi mở bảng ra coi mình hiểu có đúng không.

Dữ liệu 80 và 88, cắt trục7578,882,586,390đơnA80B88Chú ý: trục bắt đầu từ 75

← Vuốt ngang trên hình để xem đủ trục, nhãn và chú thích →

HÌNH 00 · VÍ DỤ GIẢ LẬPDữ liệu 80 và 88, cắt trục

Cùng dữ liệu nhưng thang bị cắt. Cột chỉ biểu diễn phần phía trên 75, không phản ánh tỷ lệ chiều dài tuyệt đối.

Bạn muốn dò lại số? Mở bảng nè · đơn
Dữ liệu 80 và 88, cắt trục · bộ số liệu giả lập do Nodbits tạo
Nhóm / kỳđơn
A80
B88
Dữ liệu 80 và 88, trục gốc 00255075100đơnA80B88Cao nhất: B · 88

← Vuốt ngang trên hình để xem đủ trục, nhãn và chú thích →

HÌNH 01 · VÍ DỤ GIẢ LẬPDữ liệu 80 và 88, trục gốc 0

Tất cả cột dùng chung gốc và thang; độ dài tương ứng độ lớn.

Bạn muốn dò lại số? Mở bảng nè · đơn
Dữ liệu 80 và 88, trục gốc 0 · bộ số liệu giả lập do Nodbits tạo
Nhóm / kỳđơn
A80
B88
TÓM TẮT BÀI 10

Mình muốn bạn nhớ ba ý này

  1. Đọc điểm gốc và khoảng trục trước khi so chiều dài hay độ dốc.
  2. Hai trục Y khác nhau cần được giải thích, không được ngụ ý cùng một thước đo.
  3. Kiểm tra khoảng thời gian, số mẫu và giá trị tuyệt đối đi kèm tỷ lệ.
THỬ TỰ GIẢI THÍCH

Bạn trả lời thử trước nha

Bạn thử tự trả lời câu này trước nha: Một chỉ số từ 1 tăng lên 2 là tăng 100%. Có nên gọi đó là “tăng rất lớn” mà không nói số tuyệt đối?

Để mình giải thích đáp án

Mình giải thích vậy nè: Không nên. Tỷ lệ 100% đúng về toán học nhưng chỉ tăng một đơn vị; thiếu mẫu số và ngữ cảnh có thể dẫn sai nhận thức.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Mình tham khảo những tài liệu nào?

Mình ghi từng nguồn ở đây để bạn đọc thêm nếu thích. Nodbits tự biên soạn tiếng Việt và tự dựng hình SVG cùng số liệu giả lập. Những con số này không lấy từ các tài liệu nguồn.

  1. From Data to Viz · To cut or not to cut the Y axis

    Mình dùng nguồn này để kiểm tra: Những đánh đổi khi đặt điểm bắt đầu trục số. Các số liệu ví dụ trên trang là do mình tự dựng.

  2. Datawrapper · What to consider when creating dual-axis charts

    Mình dùng nguồn này để kiểm tra: Khi hai trục tạo cảm giác tương quan giả. Các số liệu ví dụ trên trang là do mình tự dựng.

  3. From Data to Viz · Common caveats

    Mình dùng nguồn này để kiểm tra: Các lỗi thường gặp khi trực quan hóa dữ liệu. Các số liệu ví dụ trên trang là do mình tự dựng.